روستای ویونا؛ یاقوت سرخ در دل کویر

روستای ویونا؛ یاقوت سرخ در دل کویر ابیانه یکی از روستاهای قدیمی‌ در حاشیه‌ی دشت کویر ایران است. این روستا از توابع بخش مرکزی شهرستان نطنز در استان اصفهان است که در ۴۰ کیلومتری شمال غربی نطنز، در دامنهٔ کوه کرکس واقع شده است. محدوده‌ی ابیانه حدودا ۲۲ هکتار است که از گورستان روستا و مدخل مسیل شروع شده و تا دروازه‌ی پائین امتداد یافته است. ویونا یا ابیانه روستایی است با قدمت تاریخی بسیار طولانی. کارشناسان قدمت این روستا را هزار و پانصدساله تخمین زده اند. این روستا که از توابع استان اصفهان است به علت رنگ خانه‌هایش به روستای قرمز نیز شهرت دارد. این روستای قدیمی همانند یاقوتی سرخ در دل کویر است و دارای سبک معماری اصیل، کوچه های تو در تو و بی انتها، خانه های چند طبقه با مصالح سنتی، پنجره های مشبک چوبی نفیس ، درب های منبت کاری شده و ایوان های زیبا می‌باشد که هر بیننده‌ای از دیدن آن شگفت زده می‌شود. روستای ابیانه در منطقه‌ای کوهستانی و بر روی شیب تند کوه قرار گرفته است. ابیانه یا ویونا دارای بافتی فشرده، پیوسته و خطی با کوچه‌های باریک و شیب‌دار است. این روستا در تاریخ ۳۰ مرداد ماه سال ۱۳۵۴ با شمارهٔ ثبت ۱۰۸۹ به ثبت آثار ملی ایران رسید. وجه تسمیه‌ی روستای ویونا به گفته‌ی برخی از اهالی ابیانه نام این روستا در واقع آب یانه بوده است. گویا در گذشته عده ای تصمیم داشتند در روستای ابیانه ساکن شوند، به همین علت چندین نفر را به این منطقه ارسال می‌کنند تا خبر بیاورند که در ابیانه آب هست یا خیر؛ به همین دلیل این منطقه را ابیانه نامیده اند. در زبان محلی به ابیانه "ویونا " می گویند. "وی" به معنای بید و "ویانه" به معنای بیدستان است (ابیانه در گذشته بیدستان بوده است). به گفته‌ی روستاییان، "ویانه" در طول زمان به "اویانه" و "ابیانه" تغییر یافته است. زبان و مذهب مردم ویونا مردم ویونا (ابیانه) مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. قدمت این روستا و وجود برخی آداب و رسوم کهن در بین مردمان آن باعث شده که اهالی آن هنوز به برخی آداب و رسوم و اعتقادات قبل از اسلام و دین زرتشت پایبند باشند. گویش مردم روستا فرس قدیم یا زبان پارسیان قدیم می‌باشد. برخی از زبان‌شناسان بر این عقیده هستند که این نوع گویش لهجه نیست، بلکه زبانی مستقل است که در منطقه‌ی نطنز، سیمه، جوشقان قالی و در برخی از مناطق مرکزی ایران رایج است. اما امروزه ابیانه جزء معدود مناطقی است که به دلیل خصوصیات‌ قومی و فرهنگی یکسان، سنت‌ها و فرهنگ بومی خود را حفظ کرده و با همان ویژگی‌ها، ساختار زبانی دیرین و تلفظ‌ها باقی مانده است. قدمت روستای ویونا قدمت ابیانه به ۱۵۰۰ سال قبل باز می گردد و آثار و بناهای تاریخی که در ابیانه وجود دارد مربوط به دوره‌های ساسانی، سلجوقی، صفوی و قاجار است. در دورهٔ صفویه هنگامی که شاهان صفوی برای ییلاق به نطنز می‏رفتند بسیاری از نزدیکان آن‌ها و درباریان ترجیح می‏دادند در ابیانه اقامت کنند. جمعیت و معماری تعداد خانه ‏های ابیانه در سرشماری سال ۱۳۶۱ برابر با ۵۰۰ واحد بوده که تمام این خانه‏‌ها بر روی دامنه ای با شیبی تند در شمال رودخانه برزرود بنا شده است. معماری خانه‌های ابیانه به نحوی است که سطح پشت بام خانه‏‌های پایینی، حیاط خانه‏‌های بالایی می‌باشد و هیچ دیواری هم آنها را از هم جدا نمی ‏سازد. مصالح خانه های روستا بومی هستند و از کلاف کشی چوبی ساخته ‌شده‌اند. سقف‌ خانه‌های ابیانه از چوب و حصیر است و پوشش آن از کاه‌ گل و خاک رُس قرمز است. یکی از عناصر ایجاد کننده‌ی ساختار روستای ویونا یا ابیانه ایوان‌های چوبی سرپوشیده می‌باشند که مشرف‌ به باغ‌ و گذرگاه‌های بدون بن‌بست هستند و که به آن‌ها ساباط می‌گویند. نمای خارجی دیوارهای خانه‏‌های ابیانه پوشیده شده از خاک سرخی است که منشاء آن برگرفته از معدن مجاور روستا می‌باشد. در این روستا چنین رسم شده است که هر خانواده انبار غار مانندی در تپه‏ های یک کیلومتری روستا، در کنار جاده و نرسیده به ابیانه ایجاد کند. لباس سنتی یکی از دلایل دیگر برجسته شدن روستای ویونا، سبک لباس سنتی زنان ابیانه می باشد. لباس سنتی زنان ابیانه متشکل از پیراهن، شلیته، یل، روسری، سربند، چادرشب، جوراب و پاپوش یا گیوه است. زنان ابیانه لباسی به نام چادرشب دارند که متشکل از پارچه‌‌ی ابریشمی شطرنجی و چهارگوش به ابعاد ۲×۲ متر است. آن‌ها چادرشب را از قطر تا زده و به‌ شکل سه ‌گوش به دور کمرشان می‌بندند یا روی سرشان می‌اندازند. چادرشب معمولاً توسط زنان ابیانه بافته و تهیه می‌شود. این پارچه که در زبان محلی به نام «کجی» معروف است، در میان دختران جوان به رنگ زرد و در میان زنان مسن به رنگ قرمز است. زن‌های ابیانه معمولاً چارقدهای سفید رنگی بر سر دارند. مردان نیز شلوار گشاد و بلندی از پارچهٔ سیاه (دوید یا همان دبیت، شلوار مردان بختیاری) به تن می کنند. مساجد و زیارتگاه ها روستای ابیانه دارای یازده مسجد به نام‌های مسجد جامع، مسجد پرزله، مسجد حاجتگاه، مسجد یوسمون، مسجد پالیزه، مسجد پنجه علی، مسجد دم دروازه، مسجد چهل انگشت، مسجد سرچشمه، مسجد سر قنات است. همچنین ابیانه دارای دو زیارتگاه است؛ یکی از این زیارتگاه‌ها واقع در داخل روستای هِرده است که بقعه‌ی شاهزاده یحیی و شاهزاده عیسی فرزندان امام موسی بن جعفر (ع) در آن قرار دارد. زیارتگاه دیگری نیز در دل کوه، در جنوب شرقی روستا و جدا از ساختار اصلی روستا است که به زیارتگاه بی‌بی زبیده خاتون معروف می‌باشد. همچنین دو حسینیه برای برگزاری مراسم آئینی و دو نخل‌گاه برای نگاه‌ داری نخل عزاداری از جمله مراکز مهم مذهبی روستا به ‌شمار می‌روند. آثار تاریخی بقایای سه قلعه به نام‌های پل، پال همونه، قلعه‌ی هِرده و آتشکده هرپارک در داخل روستا نشان‌دهنده‌ی جایگاه تاریخی ابیانه است. همچنین وجود یک خانقاه مربوط به دوره‌ی صفویه نشان‌دهنده شکوفایی روستا در دوره‌ی اقتدار صفویه در منطقه است. دو دروازه، سه قبرستان، سه آسیاب، دو کاروانسرا و تعدادی اشتر خانه در قدیم، چهار آب‌انبار در بافت روستا و دو حمام از دیگر ویژگی‌های منحصربه‌فرد روستا است. وجود کارگاه رنگرزی، نقره سازی، قاشق‌سازی، زری‌بافی و غیره نیز در بافت روستا که درگذشته‌های دور بسیار فعال بودند از قدرت حیات اقتصادی ابیانه در زمان‌های قدیم خبر می‌دهد. آتشکده قدیمی‌ترین اثر تاریخی ابیانه آتشکده‌ای است که مانند دیگر بناهای دِه در سراشیبی قرار گرفته ‌است. آتشکده‌ی ابیانه را نمونه‌ای از معابد زردشتی دانسته‌اند که در جوامع کوهستانی ساخته می‌شد. قلعه‌های باستانی ابیانه

1. پال همونه یا تخت‌هامان در جنوب غربی ابیانه قرار دارد و متعلق به محله‌ی بالا و یوسمون است. این قلعه حدود ۲۰۰ سال پیش ساخته شده و سند ساخت آن نیز موجود است. در این سند سهم افراد در ساخت قلعه مشخص شده ‌است.
2. هرده که در شمال شرقی روستا قرار دارد و به محله هرده تعلق دارد.
3. پاله که در شمال غربی روستا قرار دارد و به محله‌ی پل تعلق دارد.

این قلعه‌ها مربوط به دوره‌های یاغی‌گری بوده که مردم برای حفظ امنیت خود در مقابل یاغی‌های محلی ساخته‌اند و در آن به نوبت کشیک می‌داده‌اند. بهترین زمان سفر به ابیانه بهترین زمان سفر به ابیانه، فصل‌های بهار و تابستان است. البته برخی نیز فصول پاییز و زمستان را برای سفر انتخاب می‌کنند. در ایام نوروز بازدیدکنندگان زیادی برای بازدید از این روستای تاریخی به ابیانه سفر می‌کنند. در قسمت پایین‌ده روستای ابیانه، یک اقامتگاه زیبا به نام ویونا و همچنین در بخش میانی نزدیک آتشکده یک اقامتگاه سنتی به نام هارپاک وجود دارد. هم اکنون پس از مطالعه ی این مطلب، سفرمی شما را به تماشای ویدئویی زیبا از روستای کهن ابیانه دعوت می نماید. [video width="1280" height="720" mp4="http://blog.safarme.com/wp-content/uploads/2016/09/abyaneh1.mp4"][/video]