ایران باستان و تمدن اورارتوها؛ ۱۵۰۰ تا ۶۰۰ قبل از میلاد

نقشه قلمرو اوراتورها در بزرگترین زمانش در ۷۴۳ سال قبل از میلاد در زمان ساردوریس دوم

اورارتو(به ارمنی Ուրարտու - Urartu به آسوری māt Urarṭu; بابلی Urashtu) نام تمدّنی در عصر آهن است. کلمه اورارتو، ریشهٔ نامکوه آرارات است. دولت اورارتو از اتحاد میان قبایل و طوایف اطراف دریاچه ی وان با مرکزیتی به نام توشیبا شکل گرفت. گستره جغرافیایی حکومت این تمدن در اطراف دریاچه ارومیه دریاچه وان، و بلندیهای ارمنستان قرار داشت. مردم اورارتو از نیاکان گرجی‌هاوارمنی‌هابه شمار می‌روند و از حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، تا ششصد پیش از میلاد بر منطقه حکمرانی داشتند.

آرگیشتی یکم-پادشاه اوراتور

در قرون هفتم و هشتم پیش از میلاد استانهای آدربایجان غربی و شرقی  جزء منطقه ی مرزی شرقی اوراتوها محسوب مشدند به طوری که تا سال ۱۹۷۸ میلادی جمعا ۱۰۱ محوطه ی اورارتویی در این مناطق کشف شده. ساکنان سرزمین اورارتو در ساخت اشیاء فلزی, ایجاد کانال های آبیاری و خصوصا احداث بناها, قلعه ها و شهرهای مستحکم از توانمدی های خاص بهره مند بودند.

متعلق به قرن۸ قبل از میلاد-ارمنستان

آنها در ساخت شهرهایشان , مسایل امنیتی و دفاعی را کاملا رعایت میکردند و دائما با دشمنانشان از جمله آشوریان از سمت جنوب و سیتها از سمت شمال درحال جنگ بودند. بنابراین شهرها و آبادی های اورارتویی را باید از نوع شهرهای نظامی به شمار آورد که مقاومت در مقابل بزرگ ترین دولت جنگنده آن عصر یعنی آشور, مهمترین ویژگی ساختاری آنهاست.

قلعه بسطام:

یکی از شهرهای اورارتویی کشف شده در ایران بسطام است.بسطام که در زبان اورارتویی به آن روزا-ای-اورو-تور می گفتند, محوطه‌ی مسکونی, فاقد استحکامات و حتی حصار است. محوطه‌ی مسکونی بسطام در قرن هفتم ق.م. حدود ۳۰۰x600 متر وسعت داشته و در دامنه یک قلعه‌ی کوهستانی بنا شده بود. این محوطه از جنوب, به بنای تالارها و دروازه‌ی شمالی قلعه محدود میشد که حصار برج کوردار بیرون قلعه با طول تقریبی ۱۲۰ متر در کنارآن قرار داشت.
اکثر خانه های مسکونی اورارتویی بسطام به صورت شرقی-غربی بنا شده بودند .خانه های صنعتگران, کارگران ساختمانی و پیشه‌وران که کارشان مرتبط با قلعه اورارتویی بوده, فضای زیادی را با اتاق های مستطیل شکل و حیاط به خود اختصاص داده بودند. دیوارها از گل و یا خشت و به صورت مستحکمی روی پی‌هایی از لاشه سنگها بنا شده بودند.آب مورد نیاز از چشمه ای در نزدیکی منطقه تامین می‌شده است.

قلعه بسطام

اشیای کشف شده از قلعه بسطام - اورارتویی -موزه ملی ایران

اشیای کشف شده از قلعه بسطام -موزه ملی ایران -خط میخی اورارتویی

بیشتر اطلاعات ما از تمدن اورارتو، از نوشته‌های آشوری است. قدرت اورارتو آنها را قادر به در اختیار گرفتن تجارت قفقاز و حوزه اطراف دریای خزر می‌کرده‌است.  زبان اورارتو احتمالاً از زبانهای هورانیبوده (که از زبانهای مرده، قفقازی هستند) و نزدیکترین زبان مدرن به آنها، زبان گرجی است.

آثار اورارتویی موجود در موزه ارمیتاژ روسیه

پادشاهان اورارتو در زمان ضعف آشور، با گسترش حوزه قدرت خود به شمال بین‌النهرین و شرق سوریه، عملاً نبض تجارت در منطقه آناتولی و بین‌النهرین را در دست گرفتند و قدرت گیری آنها تا حدی سبب کاهش قدرت امپراتوری مقتدر و جنگجوی هیتی در مرکز آناتولی شد.

سلطنت اورارتو بعد از سال‌ها جنگ و رقابت باآشورو بعد از حمله کیمری‌ها، در اثر حمله قوم ایرانی اسکیت‌های اشکودا در قرن ششم قبل از میلاد، از بین رفت و باقی‌ماندهٔ آن، به انقیاد ماد پادشاهی ماددر آمد.

دخمه سنگی شهر اورارتو در روستای شیدی واقع در ۲۰ کیلومتری پلدشت